Bijlen

Er bestaan vele soorten en vormen bijlen. Om ze te kunnen onderscheiden moeten we eerst eens naar de bijlkop kijken.

Velbijl
Een velbijl (of aks) is (zoals de naam al aangeeft) bedoeld om bomen te vellen of door te hakken. Deze bijl moet dus diep in het hout kunnen doordringen en dat kan alleen als de wang van de bijl niet te dik is en de welving niet te steil is.

Er zijn velbijlkoppen in diverse vormen en gewichten. Dikwijls staat het gewicht op de bijlkop vermeld. De gewichten van velbijlen lopen vanaf 800 gram tot en met 2,5 kg.

Kies een bijl met een gewicht dat overeenstemt met je eigen kracht.
Wat betreft de vorm van de bijlkop. Deze zijn afhankelijk van het fabrikaat. Een hele goede bijl is de Ochenkopf Gold.

De hele aks heeft een steellengte van c.a. 80 tot 100 cm. De steel is gemaakt van taai en sterk hout. De beste houtsoort is Hickory, maar ook essenhout en zelfs Amerikaanseikenhout is goed bruikbaar. Hoofdzaak is dat de nerven van het hout in de lengterichting van de steel lopen en dat de steel geen knoesten bevat.
Alhoewel er rechte bijlstelen bestaan verdient het aanbeveling om te kiezen voor een bokkenpootsteel.

Behalve dat de vorm van de steel bijdraagt tot het in balans zijn van de hele bijl, heeft de bokkenpoot ook een hiel en een teen die het uit de handen glijden van de bijl helpt te voorkomen.

De driekwart aks heeft dezelfde eigenschappen als de hele aks. De steellengte is echter slechts c.a. 60 tot80 cm. En kop is lichter, tussen de 500 en 750 gram.

Er bestaan ook dubbelbladige velbijlen deze hebben een rechte steel met een kop die aan weerzijden een bijlblad hebben. Ervaren houthakkers draaien de bijl na iedere slag in de lucht om, zodat de volgende klap met het andere bijlblad wordt gegeven.

De expeditiebijl is een kleine bijl. Deze bijl moet met 1 hand gebruikt worden. Ook de expeditiebijl heeft een bokkenpoot-steel. Het gewicht van de bijlkop ligt tussen de 400 en 600 gram en de steel lengte is ongeveer 35 tot 45 cm.

Kloofbijlen
Een kloofbijl heeft juist dikke wangen en een behoorlijk steile welving. De bedoeling is dat als de bijl in de lengterichting in het hout wordt geslagen, dat de wangen en de welving het hout uit elkaar drukt, zodat het splijt. De kop van de kloofbijl is bewust niet gehard en er kan met een voorhamer op geslagen worden als de hakker niet ervaren genoeg is om een aantal splijtslagen in dezelfde spleet te plaatsen. (Wij doen dat dus niet)

Er bestaan ook splijtbijlen van een heel apart model, waar hiermee speciaal rekening is gehouden.

Kloofbijlen bestaan alleen in de maat van de hele aks.

Onderhoud van bijlen

Een botte bijl is een gevaarlijke bijl. Daarom moet je in staat zijn om je bijl te slijpen of te vijlen.
Besef echter dat de bijlkop uit zacht staal bestaat waarvan de buitenkant voorzien is van een dun laagje gehard materiaal. Dit laagje is maar 1 a 2 mm dik. Als je dit laagje hebt wegslepen is je bijl dus niet meer gehard en zal bijzonder snel weer bot worden.

Bij het slijpen moet je er op letten dat het staal niet zo heet wordt dat het verkoold. De beste slijpsteen voor bijlen is een watergekoelde handgedraaide zandsteen van minstens 25 cm. diameter. Als die niet aanwezig is kan je het slijpen beter overlaten aan vakmensen.
Meestal kan je bij het slijpen volstaan door de welving te slijpen. Alleen als er inmiddels al vrij veel aan de bijl geslepen is dan moet je voorkomen dat het bijlblad te breed wordt en moet je ook iets van de wangen afhalen.
Een vakman slijpt een bijl tegen de draairichting van de steen in.
Een andere methode (die je ook in het bos kan doen) is het "wetten" van de bijl met een zoetvijl. Hiermee kan je bramen en botte plekken op het scherp en in de welving glad maken en is je bijl weer redelijk scherp. Dit wetten doen je door de vijl met een schuine slag die een gedeelte van de welving bestrijkt vanaf het scherp naar de wang toe te bewegen. Behalve met een zoetveil kan je ook gebruikmaken van een speciale "wetsteen" die je met draaiende beweging over scherp en welving wrijft. (let dan wel op dat je niet in je vingers snijdt.)

Steel aanzetten.
Bij het aanzetten van een steel moet je er op letten dat je de kam zodanig kleiner maakt dat hij net klem in het oog past.
Bovendien moet de steel recht op de kop komen te zitten. Dit kan je controleren door over het scherp heen te kijken. Het midden hiel van de steel moet dan precies in die lijn liggen.

Zorg er voor dat in het midden van de kam een vertikale zaagsnede wordt gemaakt van c.a. 4 cm. diep.
Als de kop op de steel is gezet wordt in deze zaagsnede een houten spie geslagen. Als die er goed inzit worden boven en onder 2 diagonale geplaatste stalen spieën geslagen en wel zodanig dat deze spieën in de beide helften en in de houten spie zitten. De houten spie drukt het hout klem tegen de zijkanten van het oog terwijl de stalen spieën de steel klem zetten tegen de boven en de onderkant van het oog.

Zagen

We kennen ook een aantal typen zagen. Het belangrijkste van een zaagblad is dat de tanden "gezet" zijn. Dat betekent dat de tanden (bijvoorbeeld om en om) naar links en naar rechts gebogen staan. Op die manier ontstaat er een zaagsnede die breder is dan de zaag dik is. Dit voorkomt dat de zaag in het hout gaat klemmen.
Er zijn diverse soorten zettingen. De tanden kunnen allemaal even groot zijn. Er zijn zagen met grote en kleine tanden. De zetting kan een golfvorm hebben en het aantaal tanden dat naar links en naar rechts staat kan verschillen (bijvoorbeeld 1 recht in het midden, 1 een beetje naar links dan weer een die verder naar links staat dan weer een die wat minder gezet is en dan weer een in het midden en dan herhaald het hele spul zich weer voor naar rechts.)

Een botte zaag wordt niet geslepen maar gevijld. Dit gebeurt met een driehoekig vijltje en is echt vakwerk. Het beste kan je een botte zaag laten slijpen door een specialist (die heeft daar een speciale machine voor) die dan tevens de zetting weer in orde maakt.

Een zaag is dikwijls gevaarlijker dan een bijl. De wonden die door een zaag gemaakt worden zijn altijd rafelig en meestal diep. Zorg er dus voor dat (als de zaag vervoerd wordt of niet in gebruik is) het zaagblad goed beschermd wordt door een foedraal. Is die niet aanwezig dan kan je hem omwikkelen met kranten. Een foedraal is ook zelf te maken door een plankje met de lengte van het zaagblad in de lengte gedeeltelijk in te zagen met een zaag die iets dikker is en dit plankje om het zaagblad te doen.

Trekzaag
De trekzaag is een van de oudste zaagvormen. Er zijn een heleboel verschillende lengtes trekzagen. (Soms wel meer dan 4 meter lang) Hij bestaat uit zaagblad met aan ieder uiteinde een buisje. In dat buisje wordt een handvat gestopt (Gewoon een stuk rond hout, liefst Hickory, essen of Amerikaanseikenhout).

Beugelzaag.
De beugelzaag wordt tegenwoordig het meest gebruikt. Je kan hem in bijna ieder ijzerwinkel kopen. Het voordeel van de beugelzaag is dat je het zaagblad kan vernieuwen.

Ook beugelzagen komen in diverse maten voor. Een beugelzaag wordt in principe altijd door 2 personen bediend.

Snoeizaag
Er zijn diverse soorten snoeizagen.
Er bestaat een snoeizaag die in feite een driehoekige beugelzaag is en door 1 man bediend kan worden.

Een andere snoeizaag bestaat uit een zaagblad van c.a.40 cm. met daaraan een houten handvat.

En tenslotte hebben we nog snoeizagen die in plaats van een handvat aan een lange stok bevestigd zijn. Deze worden met name gebruikt om zijtakken uit bommen te snoeien.
Er bestaat zelfs nog een vorm van snoeizaag die bestaat uit een stekelig stuk ijzerdraad, Je kan dan een touw over een tak gooien, daar dat ijzerdraad aan vast binden en aan de andere kant bind je ook weer touw en je kan dan het ijzerdraad over de tak heen en weer halen zodat je hem doorzaagt.

Schilschop
De schilschop wordt gebruikt om de schors van een boom af te halen. Dit is nodig omdat zich onder de schors insecten kunnen gaan nestelen. Een van die insecten is de dennenscheerder. Een kevertje dat in begin mei uitvliegt en dan andere bomen kan aantasten. Een bosbeheerder is dan ook wettelijk verplicht om dode bomen voor eind april geschild te hebben.

Haalmes
Hiermee kunnen kleine takken en schors van een boomstam worden verwijderd.

Kantelhaak
Dit stuk gereedschap wordt gebruikt om zware boomstammen te verplaatsten of te draaien. Ook bij het kavelen (opstapelen van stammen) wordt de kantelhaak gebruikt.

Plantboor
De plantboor wordt gebruikt als er grote hoeveelheden jonge bomen moeten worden aangeplant.
De boor wordt met gracht in de grond gedrukt of gestampt. Daarna wordt de steel heen en weer bewogen en is er een gat ontstaan waar precies de wortels van een jong boompje in passen.

Kettingzaag.
De kettingzaag is een bijzonder gevaarlijk stuk gereedschap. Ze zijn verkrijgbaar met elektrische motoren (hobby) of met benzine motoren (professioneel) de zaag lengte varieert van 30 cm tot 3 meter.
Het grote gevaar van een kettingzaag is dat de zaag (als hij niet goed gebruikt wordt) omhoog kan springen en dan zeer zwaar letsel kan veroorzaken. Een ander risico is dat de ketting tijdens het zagen breekt en wegvliegt. Een kettingzaag moet daarom altijd zijn uitgerust met een kettingvanger.
In principe mag een kettingzaag alleen gebruikt worden als de zager is voorzien van beschermende kleding, gehoorsbescherming en een speciale helm.

 

Ter beschikking gesteld door Peter van Eijnsbergen - Calandtroep Rotterdam

HAKKEN: BIJLEN

-------------------------